Toernooiveld

Het Tournooiveld is een opmerkelijke straat in het centrum van Den Haag, vlakbij het Binnenhof en de Amerikaanse ambassade. Het is nu min of meer een doorgaande weg. Maar was het vroeger inderdaad een veld waar toernooien werden georganiseerd? En zo ja, wat voor toernooien?

Volgens Wikipedia werd het Tournooiveld in de late middeleeuwen gebruikt voor wedstrijden tussen de twee Haagse schuttersgilden. Vreemd want het oudste gilde, dat van de voetboogschutters van Sint-Sebastiaan, had zijn eigen ‘doelen’ tussen het Plein en het Tournooiveld, terwijl het gilde van de handboogschutters van Sint-Joris gevestigd was aan de Lange Vijverberg, dus pal naast het Tournooiveld. Bovendien werd de term tournooi in de late middeleeuwen doorgaans niet voor schutterswedstrijden gebruikt maar voor het (individuele) steekspel of de massale mêlée uitgevoerd door ridders te paard. De termen scietspel of, met name in Brabant, lantjuweel waren veel gebruikelijker in de context van schutterscompetities.

De doelen van de voetboogschutterij van Sint-Sebastiaan met op de achtergrond de hofvijver. Collectie Haags Historisch Museum.
De doelen van de voetboogschutterij van Sint-Sebastiaan met op de achtergrond de hofvijver. Collectie Haags Historisch Museum.
Detail van de plattegrond van Den Haag rond 1570. Collectie Haags Historisch Museum.
Detail van de plattegrond van Den Haag rond 1570. Collectie Haags Historisch Museum.

De vraag is of er in Den Haag eigenlijk ooit riddertoernooien zijn georganiseerd. We weten dat diverse Hollandse graven fervente toernooigangers waren; graaf Floris IV kwam zelfs in 1234 te overlijden op een toernooi te Corbie. Maar aanwijzingen voor toernooien in Den Haag zijn schaars. In 1391 was er een groot toernooi met meer dan 160 deelnemers, volgens Antheun Janse georganiseerd op het tournooiveld. Voor een dergelijk toernooi, waar gedurende twee dagen tussen twee teams werd gevochten, was een grote open ruimte waar paarden vrijelijk konden draven een conditio sine que non. Op de kaart van Den Haag van 1570 zie ik daarvoor drie mogelijkheden: de Plaats, de huidige Kneuterdijk of, inderdaad, het Tournooiveld.

Den Haag was in de late middeleeuwen geen gebruikelijke locatie voor toernooien. Het dorp ontbeerde de nodige infrastructuur om de honderden gasten te herbergen en de toernooigangers te voorzien van wapens, harnassen en paarden. Steden als Brugge, Gent, Leuven en Brussel waren daartoe veel beter uitgerust. In Brussel bestond zelfs een zeer geavanceerde wapenindustrie dankzij de continue vraag van de Brabantse hertog en zijn hofhouding die resideerden in het Coudenbergpaleis. Toernooien in Brussel werden vooral georganiseerd op de Grote Markt.

In de nabijheid van Brussel was overigens ook een terneijveld, zoals goed te zien is op de kaart van Ferraris uit de late achttiende eeuw. Dit toernooiveld was gelegen aan de Leuvensestraatweg tussen Leuven en Brussel. Tegenwoordig ligt hier een nieuwbouwwijk die deel uitmaakt van de gemeente Evere.

Detail van de Ferrariskaart.
Detail van de Ferrariskaart. Collectie Koninklijke Bibliotheek, Brussel.

In de middeleeuwen was het echter een grote zandvlakte, een campo arenoso in de woorden van de Spaanse chroniqueur Calvete de Estrella. Hij beschrijft hoe op 1 april 1549 hier een imitatie veldslag plaatsvond met enkele honderden deelnemers, onder wie zo’n negentig edelen afkomstig uit zowel de Nederlanden als uit Spanje.

Toernooi bij Evere door Jan Cornelisz. Vermeyen. Collectie Kasteel van Beloeil en IRPAKIK, Brussel
Toernooi bij Evere door Jan Cornelisz. Vermeyen. Collectie Kasteel van Beloeil en IRPAKIK, Brussel

De elites van beide gebieden konden fijn integreren, tijdens en vooral na het gevecht. Het waren niet alleen ridders te paard die deelnamen aan deze mock battle maar ook infanterie- en artillerie-eenheden. Het spektakel werd gadegeslagen door de regentes Maria van Hongarije, kroonprins Filips II en zijn gevolg en vele genodigden vanuit een speciaal voor de gelegenheid opgetrokken galerij met tribunes. Como theatro, aldus de Spaanse hofschrijver.

Detail Ferrariskaart. Koninklijke Bibliotheek, Brussel
Detail Ferrariskaart. Koninklijke Bibliotheek, Brussel

In feite was Filips op doorreis van Leuven naar Brussel waar hij nog diezelfde dag zou worden ingehuldigd en erkend als de opvolger van zijn vader als hertog van Brabant. Mogelijk werden op dit veld in de veertiende een vijftiende eeuw ook al toernooien georganiseerd maar daar is (vooralsnog) geen bewijs voor. De zandvlakte diende ook als galgenveld; galg en rad zijn goed te zien op de kaart van Ferraris.

Opmerkelijk genoeg lag er ook bij het Haagse toernooiveld een executieplaats, het Groene Zoodje. Niet alleen toernooien maar ook de uitvoering van de zwaarste straffen hadden een grote open ruimte (en publiek) nodig.

Ken je andere toernooivelden? Laat het me even weten!

Advertenties

7 gedachten over “Toernooiveld”

  1. Interessant verhaal! Ik ben echter benieuwd of de hoge adel rond 1500 echt op of nabij een galgenveld hun hobby uitoefende. De kaart is ook zo’n 200 jaar jonger, dus misschien was het rond 1500 nog geen macabere plek. De vergelijking met de executieplaats in Den Haag klopt niet helemaal, want een executieplaats is wat anders dan een galgenveld. Er valt vast in locale archieven nog meer over te vinden. Enigszins terzijde: op dit moment vinden in het Gelderse Brummen weer de jaarlijkse schuttersfeesten plaats. Locatie: de Vogelweide. Ik heb me nooit gerealiseerd dat op deze manier ook een toponiem kan ontstaan.

    1. Op de site van de gemeente Evere kun je lezen dat enkele geuzen tijdens de Opstand daar zijn geëxecuteerd (ik heb die bron niet gecheckt overigens). Je hebt gelijk dat een ‘stedelijke’ executieplaats wat anders is dan een galgenveld buiten de stad (ook al is het uiteindelijke effect voor de direct betrokkenen natuurlijk hetzelfde….).
      Vogelweide: mogelijk afgeleid van het papegaaischieten, een typisch schuttersgebruik waarbij een houten vogel van een staak moest worden geschoten?

      1. Over Vogelweide klopt. Deze zomer las ik ‘Dagboek van een Beul’. Dat is gebaseerd op de ‘memoires’ en vooral administratie van een Neurenbergse beul rond 1600. Daaruit maak ik op dat galgen- en knekelvelden buiten de stad niet werden opgeruimd en dus bewust een waarschuwende werking moesten hebben. Een executieplaats in de binnenstad werd vanuit hygiene (neem ik aan) wel schoongemaakt. Ik vermoed dat Karel de Stoute (als Bourgondisch potentaat) de executieplaats in de binnenstad heeft ingevoerd in het kader van ‘shock and awe’. Het galgenveld lag al rond 1400 buiten de stad want het is zelfs getekend door Jan van Eyck, toen hij aan het Haagse Hof diende. Hierover heeft Hugo van der Velden een artikel/boek geschreven…en een schitterende lezing gegeven bij de start van de expo ‘De weg naar van Eyck’. Hij reconstrueert zeer overtuigend dat de executiescene in de tekening te maken heeft met een (gif)aanslag op Jan van Beyeren. Heel bijzonder hoe kunst en geschiedenis elkaar kunnen raken.

  2. Wat een goed verhaal weer! Al lezende hoorde ik mijn oude (Duitse) geschiedenisleraar weer die mij vertelde over de regels tijdens de ‘Turniere’ / mockbattles.
    Als ik ga wiki-en en op Kartell zoek dan kom ik op de huidige betekenis van het woord, weinig over de middeleeuwse betekenis.
    Vraag: Was er toen al een (geschreven?) ‘Europese standaard’? Een soort rules of engagement? Of verschilde dat van toernooi tot toernooi?

  3. hallo Mario, weliswaar van nog later datum, maar toch: het ‘het tournooiveld’ buiten Woerden. Kwam ik toevallig tegen, genoemd in het verpondingscohier van Gouda en omgeving (Nationaal Archief Den Haag, Financie van Holland, Inv. nr. 505). Deze vermelding is wel uit de 18e eeuw, maar het lijkt mij onwaarschijnlijk dat de benaming ook pas uit die tijd komt

Vragen, opmerkingen, reacties, suggesties....

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s