2,5 minuut ridderlijkheid

Kun je in 2,5 minuut uitleggen wat het Engelse begrip chivalry inhoudt? Ja, dat kan: kijk maar naar dit filmpje van het Getty Museum. Het biedt een korte introductie op de tentoonstelling die vorige week opende in dit museum te Los Angeles. Op de tentoonstelling worden diverse middeleeuwse geïllustreerde manuscripten getoond die ons iets moeten duidelijk maken over chivalry. Maar wat is dat dan precies, chivalry?

Heeft u al gekeken? Dan kunt u deze alinea overslaan. Volgens het filmpje is chivalry een erecode ontwikkeld in de 11de en 12de eeuw door (of eigenlijk voor) de vechtende klasse waarbij waarden als trouw, dapperheid, vrijgevigheid, bescherming van de zwakken, centraal stonden. De bloeddorstige geharnaste vechtersbazen werden hierdoor enigszins geciviliseerd en in het gareel gebracht. De ridders moesten vooral trouw betonen aan hun heer, aan de kerk (ga op kruistocht om het Heilige Land te bevrijden!) en aan de vrouw (hoofse liefde). Langzamerhand ontwikkelde chivalry zich zelfs tot een algemeen waardensysteem dat bepalend was voor de levensstijl van de aristocratie.

Koning Konrad de Jonge op valkenjacht.  Bron: Manesse-codex, UB Heidelberg, Cod. Pal. germ. 848, fol. 18r. Zie: http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpg848/0009
Koning Konrad de Jonge op valkenjacht. Bron: Manesse-codex, UB Heidelberg, Cod. Pal. germ. 848, fol. 18r. Zie: http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpg848/0009

De Nederlandse vertaling van chivalry is ridderlijkheid. Zoek chivalry maar even op in de meest gebruikte online encyclopedie. Laat maar, ik heb het al gedaan (klik hier). Zoek nu equivalenten (in de linkerkolom) in verschillende Europese talen. Hé, dat is gek: de Nederlandse versie van chivalry (ridderlijkheid) ontbreekt en is slechts een subitem van ridder (ruiter). In het Duits wordt chivalry correct weergegeven als Ritterlichkeit. En ook de Spaanse versie spreekt van virtudes de un caballero. Maar in het Frans en Portugees lezen we respectievelijk chevalerie en cavalaria medieval.

De uitleg bij die laatste lemma’s komt beter overeen met de manier hoe tijdgenoten chivalry zagen. Laatmiddeleeuwse schrijvers hebben het eigenlijk over alle ridders tezamen, wij zouden zeggen de ridderschap. De Engelse historicus Craig Taylor legt dit goed uit in de introductie van zijn nieuwe boek Chivalry and the ideals of knightood in France. Hij zegt dat het hedendaags gebruik van het woord chivalry zich los heeft gezongen van de middeleeuwse praktijk. Als middeleeuwers het woord in brede zin gebruikten dan hadden ze het hoogstens over de daden die een ridder tijdens een oorlog had verricht (deeds of arms) en zeker niet over ridderlijk gedrag zoals boven geschetst.

Hertog Jan I van Brabant uit de Manesse codex. Bron: UB Heidelberg, Cod. Pal. germ. 848, fol. 18r. Zie: http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpg848/0031
Hertog Jan I van Brabant. Afbeelding uit de Manesse codex, ca. 1300-1340. Bron: UB Heidelberg, Cod. Pal. germ. 848, fol. 18r. Zie: http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpg848/0031

Het beeld dat het filmpje van ridderlijkheid schetst is dan ook vrij romantisch en simplistisch, sterk beïnvloed door de manier waarop middeleeuwse auteurs hun publiek wilden laten geloven wat het was om een ideale ridder te zijn. Met de sociale (en militaire) werkelijkheid heeft dit alles weinig te maken; het leven van de meeste ridders was natuurlijk doordesemend met agressie en geweld.

Verder heeft het filmpje (en dus de tentoonstelling?) iets paradoxaals. De tekst gaat in algemene zin vooral over de 12de en 13de eeuw. De getoonde handschriften komen echter bijna allemaal uit de late middeleeuwen, met name de vijftiende eeuw (zie de aftiteling). De verklaring volgens de website van het museum: ‘By the later Middle Ages illuminated manuscripts had helped establish chivalry as a system of values that permeated almost every aspect of aristocratic culture.’ Nu vind ik de getoonde middeleeuwse handschriften best fraai maar ze hadden buiten de hofkringen toch een vrij beperkt publiek.

Maar goed, bent u toevallig in Los Angeles deze zomer? Ga toch maar even kijken naar die mooie handschriften in het Getty.

PS Zie over ridderordes (weer wat anders dan ridderschap) en de tentoonstelling Ridders van Holland in het Muiderslot de gastbijdrage van Arie van Steensel.

Een kogel door de wijn

Stadsrekening over het jaar 1478-79. Stadsarchief Mechelen.
Stadsrekening over het jaar 1478-79. Stadsarchief Mechelen.

Een gat in een vijftiende eeuwse Mechelse stadsrekening! Muizen? Nee, daarvoor is het gat net even te netjes. Waarom zou een muis zich recht doorheen dat heerlijke papier vreten? Een verveelde stadsklerk die de rekening heeft doorboord met een priem? Onwaarschijnlijk. Een kogelgat dan? Daar lijkt het meer op. Zijn de rekeningen dan echt als verdedigingsmateriaal gebruikt? Mechelen is diverse keren belegerd geweest en ook nog geplunderd. Zijn de kogels dwars door de muren van het stadhuis heen gegaan? Of zijn de rekeningen als verdedigingsmateriaal gebruikt? Voor andere suggesties houd ik me aanbevolen.

Stadsrekening over het jaar 1472-73. Stadsarchief Mechelen.
Stadsrekening over het jaar 1472-73. Stadsarchief Mechelen.

Mechelen heeft nog geluk gehad. Het stadsarchief is zeer goed bewaard gebleven en is nooit geteisterd door brand, waterschade of ander onheil. Daardoor kunnen we in de 21ste eeuw nog steeds de prachtige reeks stadsrekeningen – vrijwel compleet van 1311 tot 1792 – raadplegen.

Stadsrekeningen zijn fantastische bronnen. Ze bestaan niet uit een saaie opsomming van wat bedragen, inkomsten en uitgaven. Nee, ze bieden een mooi inzicht in bijvoorbeeld de samenstelling van het stadsbestuur en zijn politieke netwerk. Zo worden alle reiskosten verantwoord van de ambtenaren (raadsheren, secretarissen, boden) verbonden aan de stad.

De leukste informatie staat altijd in de rubriek wijnschenkingen. Hier kom je te weten wie er allemaal op bezoek kwam in de stad. Aan de hoogte van het wijngeschenk (doorgaans witte rijnwijn, geschonken in kannen) kan je bovendien de status van een persoon aflezen. Een eenvoudige stadsbestuurder kreeg 1 kan, een adellijke raadsheer 2 kannen, een bisschop 6 kannen en de vorst kon zelfs op een heel vat rekenen. Die had natuurlijk een groter gevolg dat ook dorstig was. De wijn werd namelijk direct geconsumeerd.

Het wijngeschenk leeft nog steeds voort in onze samenleving. Als we bij vrienden gaan eten is het meest gebruikelijke geschenk een fles wijn, die soms meteen wordt opgedronken. Ook als relatiegeschenk of nieuwjaarsgeschenk behoort de fles wijn nog steeds tot de toppers. De wijn die de steden in de late Middeleeuwen aan bezoekers schonk moet in het kader van dergelijke vormen van public relations worden gezien. In het algemeen probeerde de stad hiermee namelijk zijn reputatie hoog te houden. Bovendien verwachtte de stad dat deze geschenken in een of andere vorm aan de stad werden terug gegeven. Vooral van de kant van de vorstelijke dienaren werd een tegenprestatie verwacht in de vorm van bijvoorbeeld een belastingkorting.

Sacramentsprocessie te Amsterdam met op de achtergrond de Oude Kerk. Afbeelding op een processievaandel uit 1555. Collectie: Amsterdam Museum.
Sacramentsprocessie te Amsterdam met op de achtergrond de Oude Kerk. Afbeelding op een processievaandel uit 1555. Collectie: Amsterdam Museum.

Maar het stadsbestuur gebruikte het wijngeschenk ook voor het onderhouden van zijn ‘interne’ relaties. Er werd op grote schaal wijn geschonken tijdens stedelijke festiviteiten, zoals bijvoorbeeld de jaarlijkse wisseling van het stadsbestuur en de viering van Sacramentsdag op de tweede donderdag na Pinksteren. Dit was een zeer belangrijk liturgisch feest waarbij de instelling van het sacrament van het Heilig Avondmaal werd herdacht.

Met name de schutters, de stadsmilities die tijdens de festiviteiten moesten zorgen voor handhaving van de openbare orde, profiteerden van deze schenkingen. Mogelijk werd het wijngeschenk zelfs ingezet als lokmiddel voor de schutters die wel in waren voor een verzetje. Zo beschrijft een zestiende-eeuwse Amsterdamse kronikeur dat de schutters al tijdens de processie wijn kregen geschonken. Ironisch meldt hij dat ‘het buycksken wert altemet vol al eer de processie gedaen is: dit is haere devotie die sy hebben’.1

1 M. Carasso-Kok ed., Geschiedenis van Amsterdam tot 1578. Een stad uit het niets (Amsterdam, 2004), p. 420

PS Dit bericht was nog geen uur oud of Kim Ragetli bood al een deel van de oplossing voor het kogelgat. Kijk naar dit filmpje van minuut 14 t/m 16.