De strafbank bij een middeleeuws toernooi

Met enige regelmaat publiceer ik over middeleeuwse toernooien. Het is echter niet zo gemakkelijk om geschikte afbeeldingen van deze spectaculaire evenementen te vinden. Ik was dan ook zeer blij met de onderstaande miniatuur die ik op het spoor kwam dankzij een grappige tweet van de mediëvist Johan Oosterman.

Toernooi met knuppels. Das Wappenbuch  Conrads von Grünenberg. München, Bayerische Staatsbibliothek (BSB), Cgm 145, ca. 1480.
Toernooi met knotsen. Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg. München, Bayerische Staatsbibliothek (BSB), Cgm 145, ca. 1480.

De miniatuur komt uit het schitterende wapenboek van Conrad von GrünenbergDit wapenboek is rond 1480 gemaakt door (of voor) ridder Conrad von Grünenberg die belangrijke functies bekleedde in het stadsbestuur van Konstanz. Het bevat naast enkele miniaturen maar liefst 2300 wapenschilden van edelen, gerangschikt volgens hun rang: eerst de koningen (ook van imaginaire koninkrijken), dan de graven, de baronnen en tenslotte de heren, met name uit het Duitse Rijk maar ook elders uit Europa. (Zie voor nader onderzoek en edities van dit wapenboek hier, hier en hier.)

Een kwart van de wapenschilden betreft de leden van een aantal stedelijke toernooigezelschappen uit vooral Zwaben en Beieren. Deze Adelsgesellschaften zijn getooid met fraaie namen als Kron, Esel, Wolf en Windhund. Ze functioneerden met name in de steden als een sociaal bindmiddel voor de ridders en knapen, die zich via hun lidmaatschap van de rest van de bevolking konden onderscheiden.

De miniatuur past goed bij de toernooicultuur in de laatmiddeleeuwse Duitse steden. We zien de eerste fase van een zogenoemd Kolbenturnier, een toernooi met knotsen. Het gaat niet om een steekspel, zoals dat vaak in Hollywoodfilms als een ‘typisch’ middeleeuws toernooi wordt neergezet. Nee, het toernooi was een strijd tussen twee teams binnen een omheinde ruimte op een marktplein. Er werd niet met lansen maar met knotsen gevochten en er vielen zelden gewonden of doden. Teambuilding en training gingen boven de individuele eer die bij het steekspel met slechts twee ruiters te paard centraal stond.

Toernooi met botte zwaarden. Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg, BSB, Cgm 145, ca. 1480.
Toernooi met botte zwaarden. Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg, BSB, Cgm 145, ca. 1480.

Tijdens de tweede fase van het toernooi werden de knotsen ingeruild voor botte zwaarden. Nu was het de bedoeling om het helmteken van de tegenstander eraf te slaan. Het helmteken was een uitbundige versiering dat aan de helm werd bevestigd. Het helmteken kon bestaan uit twee hoorns, veren, een hanenkam, een (fantasie)dier, een vrucht of een ander figuur, en was gemaakt van gekookt leer, hout en/of papier maché, Het diende als een extra heraldisch herkenningsteken en werd vooral gedragen tijdens toernooien.

Ridder op de strafbank. Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg. BSB, Cgm 145, ca. 1480.
Ridder op de strafbank. Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg. BSB, Cgm 145, ca. 1480.

En wat doet die man daar dan gezeten op de omheining van het toernooiveld? Daarvan weten we iets meer dankzij de reglementen van de Duitse toernooigezelschappen. Het is een ridder die een zware misdaad (moord, roof, ketterij etc.) heeft begaan en ‘ontmaskerd’ is tijdens de helmenschouw aan de vooravond van het toernooi. Even tevoren is hij van zijn paard geslagen en hij moet nu op het strafbankje zitten, goed zichtbaar voor alle toeschouwers, terwijl zijn maten nog even doorvechten. Naast de fysieke straf ondergaat deze foute ridder dus ook nog eens een publieke (schand)straf.

Het leven van een edelman

Zo luidde de titel van de spreekbeurt die mijn oudste zoon onlangs in de brugklas van een Leidse middelbare school moest houden, samen met een klasgenootje overigens. Nee, ik heb hem niets ingefluisterd en hij heeft gewoon zelf boeken uit de bibliotheek gehaald. Ongetwijfeld zal wikipedia ook een belangrijke bron van kennis zijn geweest.

‘Waarom staat er “edelman” en niet “middeleeuwse edelman”?’, was mijn eerst reactie op zijn powerpoint toen hij deze voor het hele gezin presenteerde. Dat was wel duidelijk vond hij; ze ‘deden’ nu de middeleeuwen in de klas en iedereen moest een presentatie houden over een middeleeuws onderwerp. NIet zeuren pap.

Ik slikte andere lastige vragen maar in. Wat maakte een edelman edel? En wat is het verschil eigenlijk tussen een ridder en een edelman? Ook historici kunnen slechts met moeite een antwoord formuleren op deze fundamentele vragen. Er zijn immers geen kant en klare lijsten van edelen overgeleverd uit de middeleeuwen. Hoe dan ook moet je deze sociale categorie ‘reconstrueren’ op basis van teksten in het archief en beeldmateriaal (grafmonumenten, wapenschilden etc.).

Jachtscène uit Le livre de la chasse, ca. 1407 (Morgan Library)
Jachtscène uit Le livre de la chasse, ca. 1407 (Morgan Library)

En eigenlijk ging zijn spreekbeurt daar ook niet over. De hoofdstukken over respectievelijk de jacht, toernooien en het kasteel zeiden genoeg over het adellijk leven (vivre noblement). Deze levensstijl maakte immers voor tijdgenoten het onderscheid duidelijk met niet-edelen. Het laatste hoofdstuk over landbezit verklaarde tenslotte de sociaal-economische positie van edelen. Niet alleen op de ladder van status en prestige maar ook op die van bezit en rijkdom stonden edelen nu eenmaal een paar treden hoger dan niet-edelen.

De titel van zijn spreekbeurt was dus heel goed getroffen.

Tijdens de meivakantie bezochten we een kasteel in de Ardennen: Reinhardstein, gelegen vlakbij Robertville in de Belgische Oostkantons. Het kasteel is waarschijnlijk vernoemd naar Reinoud van Waimes die in 1354 toestemming kreeg van Wenceslas van Luxemburg om op dit strategisch en hoog gelegen punt, een kasteel te bouwen. Waar zou je meer te weten kunnen komen over het leven van een edelman dan in een middeleeuws kasteel?

Dat viel toch wat tegen. Het kasteel is idyllisch gelegen, aan de rivier de Warche en omringd door bossen. Deze A-lokatie rechtvaardigt echter slechts deels de exorbitante toegangsprijs van 31 euro voor het gezin (wel inclusief ‘degustatie’ van het kasteelbier, cola voor de kinderen). Maar het onderhoud van het kasteel vergt natuurlijk bakken met geld; vele edelen gingen (en gaan) daar financieel aan ten onder.

Kasteel Reinhardstein
Kasteel Reinhardstein

Dat de helft van het gebouw was ‘gereconstrueerd’ op basis van 17de eeuwse tekeningen, tja, dat is het lot van de meeste middeleeuwse kastelen. Veel middeleeuwse voorwerpen zijn er niet meer te vinden. Wel hadden de opeenvolgende eigenaars flink ingeslagen op allerhande veilingen. We zagen naast natuurlijk veel wapens en harnassen, ook Siciliaanse marionetten, een standbeeld van Karel de Grote, en enkele beelden van de Haarlemse beeldhouwer Claus Sluter (zouden ze echt zijn?). In de wat kitcherig versierde kapel lag zelfs een handschrift met polyfone muziek. Over het leven van een edelman kwamen we echter weinig te weten.

 

 

 

 

 

 

 

Een kroon voor Maria

De afgelopen weken was ik zowel in Aken als Wenen. Twee totaal verschillende steden maar met in ieder geval één overeenkomst: ze herbergen allebei een fraaie middeleeuwse kroon. In de kaiserliche Schatzkammer te Wenen ligt de fameuze rijkskroon waarmee vele Duitse koningen in Aken werden gekroond. De rijkskroon is rijk versierd met edelstenen en parels die schitteren in de donkere ruimte waar hij is tentoongesteld. De kroon dateert uit de tiende eeuw en is dus niet door Karel de Grote (†814, dit jaar precies 1200 jaar geleden) gedragen.

In Aken ligt evenmin een Karelskroon ook al kun je bij alle bakkers in de stad een brood krijgen in de vorm van een kroon. In de schatkamer van de Dom is wel een sierlijke Bourgondische (of eigenlijk Engelse) kroon te bewonderen. Deze kroon behoorde toe aan Margaretha van York, een Engelse prinses die in juli 1468 met hertog Karel de Stoute te Damme was getrouwd. Zou ze dan echt een kroon hebben gedragen tijdens deze ceremonie, of later in Brugge tijdens het huwelijksfeest dat werd opgeluisterd met talloze uitbundige banketten en steekspelen?


De Bourgondische hertogen, die van 1386 tot 1477 over grote delen van de Nederlanden regeerden, hebben zelf nooit een kroon gedragen, ook al stamden ze in rechte lijn af van het Franse koningshuis. Zij waren immers geen koning maar waren ondergeschikt aan de Franse en de Duitse koning op wiens territoria de gebieden lagen die zij formeel van hen in leen hadden. Het was de droom van Karel de Stoute om een nieuw middenrijk te formeren tussen Frankrijk en het Duitse Rijk, analoog aan het rijk van de kleinzoon van Karel de Grote, Lotharius (†855). Daarom wilde hij graag het hertogdom Lotharingen veroveren, de ontbrekende schakel om zijn gebieden in het Zuiden (Bourgondië, Franche Comté) te verenigen met zijn noordelijke gebieden (Holland, Zeeland, Vlaanderen, Artesië, Brabant, Henegouwen, Luxemburg etc., Gelre eventjes). Hij liet in zijn ijver om dit plan uit te voeren zelf het leven op het slagveld bij Nancy op 5 januari 1477.

Rogier van der Weyden, portret van Karel de Stoute, ca. 1460. Paneel, 49 x 32 cm.</p><br /><br /><br />
<p>Berlijn, Staatliche Museen.

Het is dan ook logisch dat er nooit te een kroon te bekennen is op de talloze schilderijen en miniaturen waarop de Bourgondische hertogen staan afgebeeld. Wat doet die kroon van Margaretha van York dan in de dom van Aken? De kunsthistoricus Hugo van der Velden biedt de oplossing in de catalogus van de tentoonstelling Charles the Bold, Splendour of Burgundy, in 2009 gehouden te Brugge en (jawel) Wenen. Het was geen kroon die Margaretha zelf gedragen heeft. Daarvoor was deze veel te klein (12,5 cm is de diameter). De kroon was bovendien niet van het gebruikelijke (koninklijke) goud gemaakt maar van verguld zilver. Van der Velden meent dan ook dat het kleinood bedoeld was als een gift voor het Mariabeeld in de Akense dom op wiens hoofd de kroon perfect paste.